close
تبلیغات در اینترنت
ادبیات پارسی
نویسندگان
موضوعات مطالب
آمار
» افراد آنلاین : 1
» بازدید امروز : 2
» بازدید دیروز : 4
» هفته گذشته : 13
» ماه گذشته : 49
» سال گذشته : 203
» کل بازدید : 7462
» کل مطالب : 32
» نظرات : 0
درباره وبلاگ

آرشيو مطالب
نظر سنجی
آمار و امكانات
طراح قالب
تبلیغات
تبلیغات
ادبیات پارسی

دسترسی سریع به آموزش ادبیات

« لطفا در نظر سنجی ما شرکت کنید »

پست های مربوط به آرایه های ادبی :

تست های آرایه های ادبی - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تنسیق الصفات - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
استفهام انکاری - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
واج آرایی - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
ترصیع - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
سجع - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
جناس و انواع آن - قلب و اشتقاق - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
نماد ها - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تمثیل - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
لف و نشر - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
حسن تعلیل - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
حس آمیزی - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
اسلوب معادله - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
مراعات نظیر - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
اغراق - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
ایهام - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تضمین - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تلمیح - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
متناقض نما ( پارادوکس ) - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تضاد - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
مجاز - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
کنایه - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
استعاره - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389
تشخیص - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389

تشبیه - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389


پست های مربوط به ساختمان واژه :

انواع واژه از نظر ساختمان - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389

واج چیست؟ ( ویکی پدیا ) - جمعه بیست و هفتم اسفند 1389


پست های مربوط به انواع جمله :

انواع جمله - چهارشنبه بیست و پنجم اسفند 1389
انواع فعل گذرا - دوشنبه بیست و سوم اسفند 1389

پست های مربوط به گروه اسمی :

کاربرد اسم در جمله - سه شنبه بیست و هفتم اردیبهشت 1390

دیگر موضوعات :

چند قرابت معنایی - دوشنبه پانزدهم فروردین 1390

لطفا برای بهتر شدن این وبلاگ ، نظرات ، انتقادات و پیشنهادات خود را بیان کنید.


درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 98

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

تشبیه

تشبیــه

تشبیه، در علم بیان مانند کردن چیزی است به چیزی دیگر. تشبیه مانندگی مبتنی بر کذب است یا با اغراق همراه است؛ یعنی باید دو چیز را که به یک‌دیگر شبیه نیستند و یا لااقل شباهتی آشکارا ندارند، را به هم ماننده کنیم. در تشبیه، نویسنده یا شاعر  شباهتی را ادعا و برقرار یا آشکار می‌کند.بنابراین، جمله‌ای که تمام ارکان تشبیه را داشته باشد اما مبتنی بر صدق باشد- چون مخیل نیست، تشبیه نیز به حساب نمی‌آید. مثلاً در جملهٔ « سگ مانند شغال است» چون جمله مخیل نیست و در عالم واقع هم سگ و شغال  از یک گونه‌اند، تشبیهی روی نداده است.اما جملهٔ تشبیهی جمله‌ای است که به ظاهر درست نمی‌نماید، و باعث اعجاب می‌شود و کسی در دید منطقی به آن باور ندارد.

تشبیه را به چهار رکن مشبه، مشبه به، ادات تشبیه و وجه شبه تقسیم کرده اند که مشبه و مشبه به را که در اصطلاح طرفین تشبیه می نامند، دو رکن اصلی تشبیه به شمار می‌آورند.

مشبّه کلمه‌ای است که آن را به چیز دیگر مانند کرده‌اند؛ در حالی که چیزی که مشبّه به آن مانند شده را مشبّه‌به می‌گویند.

به اداتی که نشانگر تشبیه هستند، ادات تشبیه گفته می‌شوند. پرکاربردترین این ادات عبارت‌اند از: «مانند، مثل، همانند، به‌سان، چون، چو، به کردار، پنداری، گویی، به رنگ، به شکل، به اسلوب و...».

به امر ادعایی که ارتباط مشبّه و مشبّه‌به را نشان می‌دهد و نحوهٔ مانندگی آن‌ها را نشان می‌دهد، وجه شبه می‌گویند.


به تشبیهی که وجه شبه در آن ذکر نشده باشد، تشبیه مجمل و به تشبیهی که وجه‌شبه در آن ذکر شده است، تشبیه مفصل می‌گویند.

در تشبیه ممکن است ادات تشبیه ذکر نشود که در این صورت به آن، تشبیه مؤکّد یا تشبیه محذوف‌الأدات یا تشبیه بالکنایه می‌گویند. اگر ادات در تشبیه ذکر شود به آن تشبیه صریح یا تشبیه مرسل می‌گویند.

تشبیهی که در آن نه وجه شبه ذکر شود و نه ادات تشبیه چون هم مجمل است و هم مؤکّد، آن را تشبیه بلیغ می‌گویند. تشبیه بلیغ رساترین، زیباترین و مؤثرترین تشبیهات است. تشبیه بلیغ بر دو گونه است: ۱- تشبیه بلیغ اسنادی که در آن مشبّه‌به به مشبه اسناد داده می‌شود مانند علم نور است. ۲- اضافهٔ تشبیهی که در آن یکی از طرفین تشبیه به دیگری اضافه می‌شود مانند «درخت دوستی».

دو رکن اصلی تشبیه، مشبّه و مشبّه به است که هیچ گاه حذف نمی‌شود؛ زیرا غرض از تشبیه، وصف مخیل مشبّه به وسیلهٔ مشبّه‌به است. آن توصیف مخیّل که همان وجه شبه است- معمولاً از مشبّه‌به اخذ می‌شود، پس وجود مشبّه و مشبّه‌به هر دو لازم است.

صورت او همچون خورشید درخشان است.

سبز : مشبه ( حذف ناشدنی )

زرد : ادات تشبیه ( حذف شدنی )

نارنجی : مشبه به ( حذف ناشدنی )

آبی : وجه شبه ( حذف شدنی )

با حذف زرد ( ادات تشبیه ) :

صورت او خورشید درخشان است

با حذف آبی ( وجه شبه ) : یک ترکیب اضافی می شود.

صورت خورشیدی او

دقت کنید در ترکیب وصفی هیچگاه نمیتوان از تشبیه استفاده کرد.

نکته : همیشه مشبه به از مشبه قوی تر است ( برای مثال در جمله بالا خورشید از صورت او درخشان تر است )

 
انواع (گونه‌های) تشبیه:
     گوناگونی تشبیه غالباً بر اساس گوناگونی ارکان تشبیه است:
 
  گوناگونی بر اساس دو طرف تشبیه: ممکن است دو طرف تشبیه (مشبه و مشبه‌به) هر دو حسی باشند یا عقلی، یا یک طرف ‌ حسی باشد و طرف دیگر عقلی و یا به عکس؛ نیز ممکن است دو طرف تشبیه، مرکب یا مفرد باشد.
 
  گوناگونی بر اساس وجه شبه: حسی یا عقلی (غیر حسی) بودن وجه شبه، مفرد یا مرکب بودن آن، ذکر یا عدم ذکر وجه شبه در تشبیه.
 
  گوناگونی براساس ادات تشبیه: به لحاظ آمدن یا نیامدن ادات تشبیه در کلام.
 
  تشبیه وهمی: تشبیهی که مشبه‌به آن وجود خارجی نداشته باشد:
          یکی نیزه تیر برداشت گیو    
                             چو دندان غول  و چو چنگال دیو
                                                                (سنا)
  غول و دیو و دندان و چنگال آنها وجود خارجی ندارد.
 
  تشبیه خیالی: در صورتی که اجزا مشبه به هر کدام به تنهایی وجود خارجی داشته باشند اما صورت نهایی، برآمده از توهم و تخیل گوینده است:
         شبی تیره مانند دریای قیر       
                               نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر
                                                                (فردوسی)
  دریا به تنهایی و قیر به تنهایی در خارج وجود دارند اما، صورت نهایی یعنی دریای قیر وجود خارجی ندارد.
 
  تشبیه مفرد به مفرد: دو طرف تشبیه هر دو مفرد باشد:
         چون پیرهنت گرفته‌ام تنگ بر بر  
                                برنارم همچو دامن از پای تو سر
                                                       (مسعود سعد سلمان)
 
  تشبیه مرکب به مرکب: آن است که دو طرف تشبیه دو چیز یا بیشتر باشد:
          سر از البرز، برزد قرص خورشید
                                چو خون آلوده دزدی ز مکمن
                                                           (منوچهری)
 
  تشبیه مطلق یا صریح: آن است که چیزی را بدون هیچ قید و شرطی به چیزی دیگر تشبیه کنند:
          شبی خوش همچو روزت شادمانی
                                  بهاری همچو ایام جوانی
                                                                   (سنا)
 
  تشبیه مشروط یا مقیّد: آن است که چیزی را به چیزی مانند کنند با شرط و قید:
          به ماه ماندی اگر نیستیش زلف سیاه
                              نه زهره ماندی اگر نیستیش مشکین خال
                                                       (استغنایی نیشابوری)
 
  تشبیه تفصیل: آن است که پس از تشبیه، مشبه را بر مشبه به‌ برتری دهند یا آنکه به جای ادات تشبیه کلماتی به کار ببرند که نشان دهنده برتری مشبه باشد:
          خورشید زیر سایه زلف چو شام اوست
                                 طوبی غلام قد صنوبر خرام اوست
                                                           (سعدی)
 
  تشبیه جمع: یک چیز را به چند چیز تشبیه کنند:
           لب توست یا چشمه کوثر است
                                  عقیق است یا خود نی شکر است
                                                                        (سنایی)
 
  تشبیه تسویه: عکس تشبیه جمع؛ یعنی چند چیز را به یک چیز تشبیه کنند؛ و بهترین تشبیه تسویه را آن دانسته‌اند که گوینده چیزی از خود و چیزی از محبوب را به یک چیز تشبیه کنند:
           مانا عقیق نارد کس از یمن
                                 همرنگ این سرشک من و دو لبان تو
                                                (منصور منطقی رازی)
 
  تشبیه اضمار: گوینده تشبیه را به گونه‌ای بیان کند که ظاهر سخن به تشبیه شباهتی نداشته باشد:
          به روز واقعه تابوت ما ز سرو کنند  
                                   که مرده‌ایم ز داغ بلند بالایی
                                                                 (حافظ)
 
  تشبیه ملفوف: چند مشبه و مشبه به بیاورند؛ بدین ترتیب که اول همه مشبه‌ها و بعد از آن همه مشبه‌ها را ذکر کنند:
          از عارض و روی و زلف داری  
                                 طاووس و بهشت و مار با هم
                                                             (خاقانی)
 
  تشبیه مفروق: مقابل تشبیه ملفوف است یعنی چند مشبه و چند مشبه‌به باشد و هر مشبه‌به پس از مشبه خود بیاید:
          مهر او آب و کین او آتش  
                               خشم او درد و عفو او درمان
                                                      (مسعود سعد سلمان)
 
  تشبیه مجمل: آن است که وجه شبه در تشبیه نیاید:
          بیار آن می‌ که پنداری روان یاقوت نابستی
                              و یا چون بر کشیده تیغ، پیش آفتابستی
                                                         (رودکی یا امیر معزی)
  تشبیه مفصل: وجه شبه در تشبیه بیاید:
         که را رسد که کند عیب دامن پاکت 
                           که همچو قطره که بر برگ گلی چکد پاکی
                                                                                 (حافظ)
  بسیاری معتقدند: دو چیز که به یکدیگر تشبیه می‌شوند، هر چه از نظر وجه تشابه از یکدیگر دورتر باشند، تشبیه زیباتر است و برخی بر این باورند که صفات مشترک بین این دو هر چه بیشتر باشد، تشبیه زیباتر است و به عقیده برخی دیگر شرط خوبی تشبیه، وجود خارجی یا قابل عکس کردن آن یا دوری و نزدیکی دو سوی تشبیه به هم از نظر وجه تشابه نیست بلکه ملاک زیبایی و خوبی تشبیه «پسند و ناپسندی ذوق سلیم» است.
 

می توانید نظرات و سوالات خود را در این رابطه مطرح کنید.


درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 355

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

تشخیص


تـشخیــص

هر گاه با نسبت دادن عمل، حالت یا صفتی انسانی به یک غیر انسان، به آن جلوه انسانی ببخشیم، آدم نمایی شکل می‌گیرد.


طعنه بر طوفان مزن، ایراد بر دریا مگیر بوسه بگرفتن ز ساحل موج را دیوانه کرد

دیوانگی و بوسه گرفتن به موج نسبت داده شده‌است و طبیعتاً بوسه گرفتن موج، بوسه دادن ساحل را به همراه دارد. پس در مصراع دوم به ساحل و موج حالت و رفتاری انسانی نسبت داده شده‌است.

نظرات و پیشنهادات و انتقادات خود را بیان کنید.


درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 116

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

استعاره

استعاره

بسیاری بر اساس گفته ارسطو استعاره را همان تشبیه می‌دانستند که ادات آن حذف شده باشد و این تعریف را ادیبان غربی هم مورد استفاده قرار داده‌اند و نویسندگان دوره اسلامی با تقسیم تشبیه به تشبیه تام و محذوف، استعاره را همان تشبیه محذوف دانسته‌اند که فقط مشبه‌به در آن ذکر می‌شود. بعضی دیگر از عالمان علوم بلاغت بر این اساس که دلالت استعاره عقلی است، آن را از انواع مجاز به حساب آورده‌اند.


قدیمی‌ترین تعریف استعاره به مفهوم رایج را جاحظ بیان کرده‌است، که در کتاب «البیان و التبیین» آورده‌است که:

استعاره نامیدن چیزی است به نامی جز نام اصلی‌اش، هنگامی که جای آن چیز را گرفته باشد.


ارکان استعاره
1ـ مستعارمنه(مشبه به): معنای اولیه و ظاهری.
2ـ مستعارله(مشبه): معنای باطنی و مورد نظر شاعر.
3ـ جامع(وجه شبه): ارتباط میان واژه اولیه و واژه مورد نظر.
4ـ مستعار: لفظی که در آن استعاره شده است.
مثلاً در این بیت:
                                     ای که بر مه کشی از عنبر سارا     
                                                   چوگان مضطرب حال مگردان! من سرگردان را
 
  در این بیت، مه "مستعارمنه" است. روی یار که به ماه تشبیه شده "مستعارله" است. "جامع" زیبایی و درخشندگی است؛ که باعث تشبیه روی دلدار به ماه شده است و لفظ "مه" مستعار است.
 
انواع استعاره از لحاظ وجود مشبه­به
1.    استعاره مصرحه:
  استعاره مصرّحه(تحقیقیه): اگر از کل تشبیه فقط "مشبه­به" بماند استعاره را مصرحه یا آشکار می­گویند؛ که خود بر چندین قسم است: (استعاره مصرحه مجرده، استعاره مصرحه مطلقه، استعاره مصرحه مرشحه، استعاره اصلیه و تبعیه، استعاره نزدیک و استعاره دور، وفاقیه و عنادیّه  از انواع دیگر استعار ه مصرحه میباشد).
      ا. استعاره مصرحه مجرده: مشبه­به + صفات یا اجزاء مشبه(یعنی در کلام مشبه­به با ملائمات مشبه همراه است).
     ب. استعاره مصرحه مطلقه: مشبه­به+ صفات یا اجزاء مشبه و مشبه­به(یعنی مشبه­به را ذکر کنیم و با ان هم از ملائمات مشبه­به و هم از ملائمات مشبه چیزی بیاوریم).
    ج. استعاره مصرحه مرشحه: مشبه­به + صفات یا اجزاء همان مشبه­به(یعنی مشبه­به را همراه با یکی از ملائمات خود ان مشبه­به ذکر
                                             از لعل تو گریابم انگشتری زنهار
           صد ملک سلیمانم در زیر نگین باشد (حافظ)
  لعل، استعاره آشکار از لب سرخ یار است، زیرا حافظ به قرینه از آن زنهار خواسته.
د‌.     استعاره اصلیه و تبعیه:
  اصلیه: هر گاه اسم یا گروه اسمی، استعاره واقع شوند، استعاره را اصلیه میگویند:
                                             ای گل خوش نسیم من بلبل خویش را مسوز 
                                                               کز سر صدق می­کند شب همه شب دعای تو
 
"گل خوش نسیم" استعاره از معشوق و بلبل استعاره از عاشق است.
 
  استعاره تبعیه: اگر صفت و فعل استعاره شوند، استعاره را تبعیه گویند.
                                                 تا بماند جانت خندان تا ابد
     همچو جان پاک احمد بااحد (مولوی)     
  در این بیت "خندان" که صفت است، استعاره از شادابی و با طراوت بودن است.
 
ه‌.     استعاره آشنا و شگفت
  استعاره نزدیک و آشنا: در این استعاره به راحتی می توان به جامع(وجه شبه) پی­برد.
                                          آه از آن نرگس جادو که چه بازی انگیخت 
                                                           آه از آن مست که بر مردم هشیار چه کرد
دراین بیت، نرگس استعاره­ای آشکار از چشم است.
 
  استعاره دور و شگفت: استعاره­ای است که جامع دیریاب باشد:
                                        دل به می دربند تا مردانه وار                
                                                        گردن سالوس و تقوا بشکنیم (حافظ) 
  شاعر در عالم خیال سالوس و تقوا را به صورت انسان یا حیوان مجسم کرده است.
 
و‌.     استعاره وفاقیه و عنادیه
  استعاره وفاقیه: استعاره­ای که گرد آوردن و جمع بین مشبه و مشبه­به در آن ممکن باشد:
                     "مرده را اگر بیاموزی و راه بنمایی زنده خواهد شد".
  استعاره عنادیه: عکس وفاقیه است، یعنی آوردن مشبه و مشبه­به بصورت یکجا ممکن نباشد:
                                         تا شدم حلقه به گوش در میخانه عشق
                                                          هر دم آید غمی از نو به مبارکبادم
در این بیت، استعاره عنادیه روی داده است؛ زیرا تبریک به مناسبت آمدن غم، که هر دو در یکجا نمی­گنجد.
 
2.    استعاره مکنیّه(تخییلیّه) 
  هر گاه از ارکان تشبیه، فقط مشبه با یکی از لوازم مشبه­به بیاید؛ استعاره مکنیّه است. که اگر "مشبه­به" حذف شده، جاندار یا انسان باشد، استعاره مکنیه، "تشخیص" یا "شخصیت بخشی" است و اگر "مشبه­به" حذف شده، جاندار نباشد استعاره، فقط مکنیّه است:
                            تو را از کنگره عرش می­زنند صفیر       
                                                ندانمت که در این دامگه چه افتاده است(حافظ)
  مشبه­به "قصر" است که غیر جاندار و از لوازم کنگره عرش می­باشد.
-استعاره مکنیه (تشخیص):
                              به چشم عقل در این راهگذار پر آشوب  
                                             نگر که کار جهان بی­ثبات و بی­محل است(حافظ)
  مشبه­به "انسان" است و جاندار؛ و چشم از لوازم و ملائمان انسان می­باشد.

 استعاره دارای اقسامی است:
1- استعارۀ مفرد: مستعارِ آن یك كلمه است، اعمّ  از كلمۀ مفرد یا كلمۀ مركّب،  در مثال بالا، «نرگس» كلمۀ مفرد و  «گل زرد»،  كلمۀ مركّب است.
 2 - استعارۀ مركّب: مستعار آن یك جمله می باشد، مانند «هزاران نرگس از چرخِ جهان‌ گرد فرو شد» به جای «شب به پایان رسید» و «برآمد یك گلِ زرد» به جای «خورشید طلوع».
 3- استعارۀ مَكنیّه: مستعارٌله (مشبّه) را همراه با یكی از لوازم یا ملایماتِ مستعارٌمنه (مشبّه‌به) ذكر، و مستعارٌمنه را اراده می­كنند. مانند:
                        ارغوان جـامِ عقـیقی به سمن خواهـد داد
                        چشمِ نرگس به شقایق نگران خواهد شد
                                                                                    (حافظ)
كه در آن مستعارٌله (نرگس)، با كلمۀ «چشم» كه از لوازم مستعارٌمنه (انسان) است، همراه شده است.
4 ـ استعارۀ مُصَرَّحه: مستعارٌمنه (مشبّه‌به) را ذكر و از آن مستعارٌله‌ (مشبَّه) را اراده می­كنند، مانند «نرگس» و «گل زرد» در بیت فوق.
 5ـ استعارۀ مركّب: صورتی را كه منتزع از امور متعدّد باشد ذكر و صورتی دیگر را اراده می­كنند، كه آن نیز منتزع از امور متعدّد است. مانند:
                        به هر كه عرضـه دهـم دردِ خـویـش می‌نگرم
                        كــه غــرقـه‌ام مـن و  او  بــر كـنار مـی‌گـذرد
                                                                          (عرفی شیرازی)
كه در این بیت «غرقه‌ بودن صاحب شكوه و بر ساحل گذشتن كسی كه نزد او شكوه برده» (مستعارٌمنه) تصویر مركّبی است كه از آن «دردمند‌ بودن صاحب شكوه و آسودگی و بی‌خبری كسی كه نزد او شكوه برده» (مستعارٌله) اراده شده است.
   6ـ استعارۀ تحقیقیّه: آن است که مستعارٌله محذوف، امری حسّی یا عقلی ­باشد؛ حسّی، مانند «شیر» در معنی «انسانِ شجاع» و عقلی، مانند «صراطِ مستقیم» در معنی «دینِ مبین».
    7ـ استعارۀ تخییلیّه: آن است که مستعارٌله محذوف، امری وهمی باشد، مانند «چنگالِ مرگ» كه نخست قوّۀ وهم، صورتی وهمی شبیه به صورت چنگال واقعی برای مرگ اختراع می‌كند و سپس «چنگال» را در غیر معنی اصلی به كار می‌برد.
  8 ـ استعارۀ محتمله: آن است كه از یك نظر تحقیقیّه و از نظر دیگر تخییلیّه به شمار آید، یعنی مستعارٌله محذوف محتملِ هر دو وجه (وجه حسّی و عقلی، وجه وهمی)‌ باشد.
  9ـ استعارۀ اصلی: مستعارٌمنه آن اسم جنس (اسم ذات یا اسم معنی) باشد، مانند «نرگس» كه استعاره از «چشم» است.
 10ـ استعارۀ تَبَعی: مستعارٌمنه در آن فعل، شبه فعل، اسماء مشتق  یا حرف باشد. مانند:
                             ابر آمـد و باز بر سرِ سبـزه گریسـت
                              بی‌ بــادۀ گلـرنگ نمی‌بـایـد زیسـت
                                                                                 (خیام)
 در این «گریستن» از «باریدن» استعاره است.
  11ـ استعارۀ تحقیقی: جامع آن داخل در مفهوم طرفین استعاره است، یعنی در مستعارٌله و مستعارٌمنه جامع ذاتی وجود دارد. مانند «پریدن» و «چكیدن» در این بیت:
                              خواسـت پـریـدن چـمـن از چابـكـی
                              خواسـت چكـیدن سـمن از نازكــی
                                                                    (نظامی گنجوی)
«پریدن» استعاره از «هیجان» و جامعِ آن «تندی حركت» است كه در مستعارٌله و مستعارمنه ذاتی است. همچنین «چكیدن» استعاره از «انفصال و گسیختن» و جامعِ آن «تفرّق اجزا از یكدیگر» است، كه در مستعارٌمنه و مستعارٌله ذاتی است.
  12ـ استعارۀ تخییلی: جامع آن داخل در مفهوم طرفین نیست ؛ یعنی در مستعارٌله و مستعارٌمنه جامع ذاتی وجود ندارد، مانند استعارۀ «سرو» به جای «قامت» كه جامع آن دو «بلندی و موزونی» است كه در هر دو غیر ذاتی (عارضی) است.
  13ـ استعارۀ عامّیـّۀ قریبه: جامع آن مأنوس و معمولی است، به گونه‌ای كه ذهن به آسانی آن را درمی­یابد، مانند جامع «شجاعت» در استعارۀ «شیر» به جای «انسان شجاعِ».
  14ـ استعارۀ خاصّـۀ غریبه: جامعِ آن نامأنوس و غیرمعمول است، به گونه‌ای كه ذهن به دشواری آن را درمی­یابد، مانند:
                          در نـعره خُـناق آرد و در جـلوه تَشَـنُّج
                          گـر بأسِ تو یاری ندهد كوس و عَلَم را
                                                                              (انوری)
در این بیت «خناق» استعاره از «صدای كوس» و جامعِ آن «بَم بودن صدا» و نیز «تَشَنّج» استعاره از «تكان خوردن عَلَم» و جامع آن «لرزیدن» است.
  15ـ استعارۀ وفاقیه: استعاره­ای است که طرفین آن در یك موضوع جمع شود، مانند استعارۀ «حیات» از «هدایت» كه هر دو در یك موضوع (فردِ حی هدایت شده) جمع می‌شود.
  16ـ استعاره عنادیه: استعاره­ای است که طرفین آن در یك موضوع جمع نمی‌شود، مانند استعارۀ «موت» از «ضلالت»، كه گمراهی در مورد مُرده مصداق ندارد و این دو در یك فرد جمع نمی‌شود.
  17ـ استعارۀ مجرّده: آن است كه مستعارٌمنه با ملایمات مستعارٌله همراه باشد، مانند:
                         نـرگـسِ مـست نـوازش كـنِ مـردم دارش
                         خونِ عاشق به قدح گر بخورد نوشش باد
                                                                                   (حافظ)
در این بیت «نرگس» مستعارٌ منه و «مستی»، «نوازش كردن» و «مردم‌داری» از ملایمات مستعارٌله (چشم) است.
  18ـ استعارۀ مرشّحه: آن است كه مستعارٌمنه با ملایمات خود همراه شود، مانند:
                           از لـعـل تـو گـر یـابـم انـگشـتری زنـهـار
                           صـد مُلكِ سلیـمانم در زیـر نگـین باشد
                                                                                  (حافظ)
در این بیت «لعل» مستعارٌمنه و «انگشتری» و «نگین» از ملایمات آن است.
  19ـ استعارۀ مطلقه: آن است كه مستعارٌمنه قرینِ ملایمات نباشد و خود به تنهایی ذكر شود، مانند:
                      شكوفه بر سرِ شاخ است چون رخسارۀ جانان
                      بـنفشـه بر لـبِ جــوی است چون جرّارۀ دلـــبر
                                                                         (عبدالواسع جبلی)
در این بیت «جرّاره» استعاره از «زلف» است و با ملایمات همراه نیست.
 
 


درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 490

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

کنایه

کنایه

گفتن سخن یا حرفی که بر غیر از موضوع اصلی خود دلالت کند همانند:


ناخن خشک: خسیس

علف زیر پای کسی سبز شدن: انتظار بسیار

قند توی دل آب شدن : خوشحالی بسیار

دست فلانی چسبناک است : فلانی دزد است

از مکافات عمل غافل مشو

                                              گندم از گندم بروید جو ز جو

 بیت 2 : نتیجه ی هر کاری به آن کار بستگی دارد.

و ...




درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 104

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

مجاز

مجاز

مجاز شيوه اي است ديگر بـراي بيان انديشه ي شاعــرانه كه در آن سخنور ، براي در دام افكندن

 مخاطب به كار مي برد .مجاز مانند استعاره به كـار بردن واژه است در غير معني حقيقي؛يعني شاعر و نويسنده معناي قاموسي واژه را در نظر نمي گيرد بلكه با معناي هنری آن سرو كار دارد.
        در مجاز گوينده از معني اصلي كه در آغاز بدان وضع شده تجاوز كرده و آن را چه به خاطر تشبيه و چه  براساس پيوند و ملابستي كه ميان معني نخستين و معني دوم داشته است, به كار گرفته است.
       بايد دانست كه استعاره اگـر چه از نوع مجاز است و قاعدتاً ‌بايد استعاره و مجاز مرسل هر دو در يك مقصد تحت عنوان مجاز مورد بحث قرارگيرد لكن علماي اين فن استعاره را نظر به اهميت و كثرت اقسام و مزيد فوايد آن از ساير انواع مجاز جدا ساخته و بابي عليحده بدان اختصاص داده اند .
       ناگفته پيداست كه بايد بين دو معناي يك واژه پيوندي نهفته باشد وگرنه مجاز ارزش زيباشناختي نخواهد داشت اين گونه پيوستگي در ميانه ي دو معناي واژه را "علاقه" مي ناميم.
      از سوي ديگر ذهن نمي تواند از معناي واقعي واژه كه معناي قاموسي و شناخته ي آن است به معناي هنري آن پي برد مگر آن كه نشانه اي در سخن باشد. اين نشانه را كه در مجاز از آن گزيري نيست, قرينه ي صارفه (نشانه ي واگردان) مي ناميم .
         ـ   نشانه ي واگردان (قرينه ي صارفه ) دوگونه است:
 1.قرينه ي لفظيّه(نشانه ي بروني يا واژگاني ) : واژه يا واژگاني كه آشكارا در سخن آورده مي شود.
 2.قرينه ي معنويّه (نشانه ي دروني  يا معنايي ) : واژه يا واژگاني به صورت آشكارا در سخن آورده نمي شود بلكه از مفهوم سخن در مي يابيم كه واژه در معنايي جز معناي اصلي به كار برده شده است .
 برآشفت ايران و برخاست گرد              همي هر كسي كرد سازِ نبرد
   "ايران" در اين بيت ،‌در معناي ايرانيان به كار برده شده است .پيوند و علاقه بين معناي واقعي ايران كه نام سرزمين است با معناي هنري آن ، ايرانيان آن است كه ايرانيان در ايران زندگي مي كنند. " برآشفتن " نيزقرينه اي است كه ذهن را از ايران دور مي كند ،زيرا آن كه مي تواند بر آشوبد ، ايراني است نه ايران و قرينه ،  در اين بيت قرينه ي لفظي است؛ يعني «برآشفت»واژه اي است كه كه آشكارا در سخن آورده شده است.
يا در بيت ديگر فردوسي:
چو آن چامه بشنيد بهرام گور            بخورد آن گران سنگ جام بلور
      در اين بيت به مجاز از "جام بلور" ، باده اي كه در آن ريخته بودند ، خواسته شده است علاقه در ميان معناي
 واقعي و هنري جام ،جاي داشتن باده در جام است و قـرينه نيز آشكارا در سخن آورده شده است كه قرينه ي لفظي است؛ يعني «خوردن» . زيرا آن چه را كه مي توان خورد باده است نه جام.
      اگر در سخن با دانشجوي رشته ي پزشكي ، او را پزشك بخوانيم ، مجازي در سخن گرفته ايم و او را پزشك خوانده ايم ، از آن روي كه روزگاري پزشك خواهد شد .قرينه در چنين مجازي «دروني» است و از حال آن دانشجو بر مي آيد.
      همان طور كــه گفته شد معناي هنري در واژه بـا معناي واقعي آن مــي بايد پيوستگي داشته باشد. اين  پيوستگي را پيوند (علاقه) مي ناميم .در اين مقاله سعي شده است تـا مجاز به علاقه كلّيه, سببيّه وآليّه مورد بررسي قرارگيرد.
     ـ   علاقه ي كل: استعمال لفظ موضوع براي كل در جزء. (به قولي) آن است كه كل در سخن بياورند و از آن جزء را بخواهند.
 نرگس نگر به گونه مگر عاشقي بود           از عاشقان آن صنم خُلَخّي نژاد
 گوئي مگر كسي به نشان زآب زعفران       انگشت زرد كرده به کافورنهاد
 كه مراد از «انگشت» در اينجا «سرانگشت» است.
 آب صافي شده است خون دلم         خون تيره شده است آب سرم (مسعود سعد سلمان)
كه مراد از «آب سر» ، «آب چشم» است.
       ـ    علاقه ي سببّيه يا علّت و معلولي:
 يعني به كار بردن كننده وكنش به جاي يكديگر
 الف) ذكر علّت و اراده معلول
 خسروي كارگدايي كي بود            اين به بازوي چو مايي كي بود (منطق الطير)
كه "بازو" را در معني "قدرت" به كار برده است.
ب) ذكر معلول و اراده ي علّت (مسبّب)
آب را ببند ؛ يعني شير آب را ببند.
سرد و گرم زمانه ناخورده           نرسي بر در سراپرده
 كه مقصود از سرد و گرم زمانه تغيير و تحوّل زمانه است كه سبب پديد آمدن «سرد و گرم» است .
 علاقه ي آليّه : ذكر عضوي از بدن و اراده كُنش آن يا از ياد كردن وسيله و ابزار حاصل و نتيجه ي كار آن را
 اراده كردن.
 «چشم تيزي» دارد ؛ يعني «نگاه دقيقي» دارد.
 شايد پس كار خويشتن بنشستن            ليكن نتوان دهان مردم بستن(سعدي)
 «دهان» در معني «زبان» به كار رفته است.
 شواهد مثال از علاقه های سببيّه ، آليّه و کليّه :
 الف. سببيّه ـ ذکر سبب ( علّت ) ، اراده ی مسبّب ( معلول ) :
 خسروی کار گدايی کی بود                        اين به بازوی چو مايی کی بود          ( منطق الطّير )
 که« بازو» را درمعنی « قدرت » به کار برده است.
 ای ز خود گشته سير جوع اين است                وی دو تا از ندم رکوع اين است          ( سنايی )
 سيری  سبب بيزاری
 سر انجام از آن کار سير آيد او                          اگر چه ز بد سير دير آيد او
 نخست آفرین کرد بر کردگار                 نمود آن گهی گردش روزگار 
 گردش روزگار سبب دگرگونی ها و رویدادهای زمانه
 ب : علاقه ی کلیّه  
آب صافی شده است خون دلم           خون تیره شده است آب سرم   ( مسعود سعد )
آب سر منظور آب چشم است
نرگس نگر به گونه مگر عاشقی بود        از عاشقان آن صنم خلخی نژاد 
گویی مگر کسی به نشان زآب زعفران        انگشت زرد کرده به کافور برنهاد ( کسایی مروزی )
انگشت منظور سرانگشت
جمله یاران تو سنگند و تويی مرجان چرا         آسمان با جملگان جسم است و با تو جان چرا ؟
مراد از آسمان خورشید است
هزار نکته ی باریک تر زمو اینجاست            نه هرکه سر بتراشد قلندری داند
  سر : موی سر و ابرو و ...
همی زاد این دختر بر سفید          پسر همچو فرتوت پنبه سران
سر مجاز از موی سر
پ : علاقه ی آلیّه
آنی تو که حال دل نالان دانی              احوال دل شکسته بالان دانی
گر دم زنم از سینه ی سوزان شنوی         ور دم نزنم زبان لالان دانی  ( ابوسعید ابوالخیر )
زبان وسیله ی سخن گفتن است
شاید پس کار خویشتن بنشستن               لیکن نتوان دهان مردم بستن  ( سعدی )
 دهان وسیله ی سخن گفتن است
تلخ از شیرین لبان خوش می شود           خار از گلزار دلکش می شود ( مولوی )
شیرین لبان : شیرین گفتار
رسد دست تو از مشرق به مغرب             زاقصای مداین تا به مدین  ( منوچهری )
 دست : چیرگی یا بخشش
بلبل به زبان پهلوی بر گل زرد                   فریاد برآورد که « می باید خورد » ( خیام )
زبان : سخن 


درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 109

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

تضاد

تضاد

تضاد از آرایه‌های ادبی است و به معنی آوردن دو کلمه با معنی متضاد است در سخن برای روشنگری، زیبایی ولطافت آن. تضاد قدرت تداعی دارد و از این رو سبب تلاش ذهنی می‌شود. تضاد در شعر و نثر به کار می‌رود؛ و خاص ادبیات فارسی نیز نیست. با این حال نمونه‌هایی از تضاد در اشعار فارسی، به ویژه شعر صائب تبریزی و سعدی وجود دارد. بیت زیر از سعدی نمونه‌ای از تضاد در ادب فارسی است:

بگويم تا بداند دشمن و دوست         كه من مستي و مستوري ندانم


درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 140

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

متناقض نما ( پارادوکس )


متناقض نما

متناقض‌نما آوردن دو واژه یا دو معنی که به ظاهر متناقض و متضاد به نظر می‌رسند، در کلام، به گونه‌ای که آفریننده زیبایی باشد، از آرایه‌های ادبی قرار می‌گیرد. تناقض معادل پارادوکس است که در فارسی به بیان نقیضی یا متناقض‌نما یا ناسازنما نیز آمده است.


زیبایی تناقض در این است که ترکیب سخن به گونه‌ای باشد که تناقض منطقی آن از قدرت اقناع ذهنی و زیبایی آن نکاهد. نقطه اوج تناقض را در اشعار سبک هندی، به ویژه اشعار بیدل دهلوی و صائب تبریزی دانسته‌اند. ترکیب‌هایی چون «لباس عریانی»، «فریاد خاموشی» و یا «شرم سرافرازی» در اشعار بیدل بسیار دیده می‌شود. و این نمونه‌ای از بیدل:

فلک در خاک می‌غلطید از شرم سرافرازی         اگر می‌دید معراج ز پا افتادن ما را



درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 196

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

تلمیح

تلمیـح

تلمیح در لغت به معنای «به گوشۀ چشم نگریستن» است و در اصطلاح، اشاره به آیه، حدیث، مَثَل، داستان یا شعری مشهور با حداقل كلمات است تا با تداعی شدن آنها مقصود گوینده واضح‌تر شود. به تلمیح «ارسال ملیح» نیز گفته‌اند؛ مانند بیت:

 
جهان پیر است و بی‌بنیاد از این فرهادكش فریاد
كه كرد افسون و نیرنگش ملول از جان شیرینم
 
كه به داستان شیرین و فرهاد اشاره دارد.
  در تلمیح دو صنعت تشبیه و تناسب (مراعات النظیر) وجود دارد؛ بین مطلب گوینده و آن‌چه به آن اشاره می‌كند، وجه شبه و بین اجزای داستان تناسب وجود دارد؛ مانند این بیت حافظ:
 
سوخـتم در چاه صــبر از بهر آن شــمع چـگل
شـاه تركان فارغ است از حال ما كو رستمی
 
  كه بین عاشق شدن و رنج‌های گوینده و رنج بیژن در عشق منیژه شباهت و بین چاه و چگل و شاه تركان و رستم تناسب وجود دارد.
  تلمیح با صنایع اقتباس و تضمین و ارسال المثل، وجوه اشتراك و افتراقی دارد. عمده‌ترین تفاوت آنها این است كه در این صنایع آیه، حدیث، مثل یا شعر یا بخشی از آنها به طور كامل نقل می‌‌شود، ولی در تلمیح تنها به آنها اشاره می‌گردد. وجه اشتراك تلمیح با اقتباس و تضمین و ارسال‌المثل‌ این است كه در همۀ آنها، گوینده برای تأكید بر معنی یا تكمیل آن، به چیزی خارج از متن اشاره می‌كند.
  هدف تلمیح، بالا بردن یا ایجاد زبان شعری، اغراق در اثبات صفتی برای ممدوح یا معشوق، ایجاز، تمثیل، ایجاد زبان رمزی یا مقاصد دیگر است.
 
اقسام تلمیح
1- اسلامی
2- ملی و حماسی
  در دوره‌ها و سبك‌های گوناگون شعر فارسی، تلمیحات اسلامی با بسامد متفاوتی آمده‌اند. در شعر شاعرانی چون سنایی و عطار و مولانا، بیشترین و نیكوترین تلمیحات اسلامی را می‌توان یافت. در سبك هندی، كاربرد تلمیحات اسلامی هم‌ چنان رونق داشت. در دورۀ بازگشت ادبی كاربرد آن كم شد. در شعر نو تلمیحات اسلامی كمتر دیده می‌شود.
  بیشتر تلمیحات اسلامی در ادب فارسی، به احوال و اقوال پیامبر اكرم به خصوص معراج آن حضرت، احوال و اقوال حضرت علی (علیه السلام) و خلفا، رویدادهای مهمی چون واقعۀ كربلا، داستان‌های قرآنی دربارۀ سرگذشت پیامبران  اشاره می­کند. تلمیحات ملی و حماسی در آثار شاعران عهد سامانی و حتی اوایل دورۀ غزنوی، یعنی قبل از قرن پنجم، نسبتاً فراوان است، در آثار شاعران قرن چهارم و نیمۀ اول قرن پنجم توجه به اساطیر ایرانی بیشتر شد، ولی در نیمۀ دون قرن پنجم تلمیح به اساطیر ایرانی و اعلام حماسی كم شد.
  در سبك عراقی، شاعران به ندرت به اساطیر ایرانی اشاره می‌كردند. در سبك هندی كاربرد تلمیحات ملی و حماسی رونقی نداشت. در دورۀ بازگشت، به سبب پیروی از اسلوب شاعران كهن سبك خراسانی، دوباره تلمیح به داستان‌های ایرانی رواج یافت. در شعر نو تلمیح به اعلام حماسی و داستان‌های ملی كم شد،ولی تلمیحات جدیدی به داستان‌ها، وقایع و شخصیت‌های ایران باستان در شعر نو وارد شد.
  تلمیحات ملی و حماسی بیشتر به داستان‌های شاهنامه؛ نظیر بیژن و منیژه، رستم و آرش کمان­گیر اشاره دارد. تلمیحات اسلامی بیشتر در غزل و مثنوی كاربرد دارند.
  تلمیحات ملی و حماسی بیشتر در قصیده، به ویژه در بخش پایانی آن به كار می‌رود و شاعر از این طریق ممدوحش را بر شخصیت‌هایی كه به آن اشاره كرده است، ترجیح می‌دهد.
  شاعران در استفاده از تلمیح در یك سطح نیستند؛ كاربرد آن به عوامل متعددی از جمله اطلاعات میان علمی و فرهنگی شاعر بستگی دارد. لازمۀ دریافت تلمیح نیز اشتراك فرهنگی و اشتراك اطلاعات گوینده و شنونده است.
  تلمیح گاه آشكار است، مانند:
 
                  یوسف گم گشته بازآید به كنعان غم مخور
 
 و گاه مبهم، مانند:
 
                   این مــگر آن حــكم باشــگونۀ مصر است
 
كه شنونده با تأمل بسیار در می‌یابد كه شاعر به داستان یوسف و زلیخا و زندانی شدن غیر عادلانۀ یوسف اشاره كرده است.
 


درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 169

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

تضمین

تضمین

تضمین از آرایه‌های ادبی و به معنی آوردن آیه، حدیث، یا سخن مشهور در بین سخن است. هم‌چنین، اگر شاعر، تمامی مصراع یا بیتی را از شاعری دیگر در سخن خود بیاورد، تضمین خوانده می‌شود. اگر شاعر یا نویسنده‌ای مثلی را که پیش از وی رواج داشته، در میان نوشته یا سروده خود بیاورد نیز تضمین خوانده می‌شود.


صنعت تضمین با ایجاد تنوع، به آرایش سخن کمک می‌کند. همچنین، تضمین پدیدآورنده ایجاز در سخن است و آگاهی شاعر را از قلمروهای گوناگون کلام نشان می‌دهد. در زمانی که شاعر، سخن یا شعر معروفی را تضمین کند، معمولاً نام سراینده یا گوینده نوشته نمی‌شود. اما اگر شعر یا سخن مشهور نباشد، عموماً نام سراینده یا نویسنده سخن نیز ذکر می‌گردد. تضمین هنری یا تضمین طبیعی در نهایت ایجاز انجام می‌پذیرد.
چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری‌سرشت         شیوهٔ جنات تجری تحتها الأنهار داشت

در بیت بالا، حافظ بخشی از آیهٔ هشتم سورهٔ بینه را در کلام خویش عیناً به کار برده‌است، که در این‌جا تضمین هنری به شمار می‌آید.

تضمین هاتف از غزل عراقی:
مه من نقاب بگشا، ز جمال کبریایی         که بتان فروگذارند، اساس خودنمایی
شده انتظارم از حد، چه شود ز در درآیی؟         «ز دو دیده خون فشانم، ز غمت شب جدایی

چه کنم؟ جز این نباشد، گل باغ آشنایی»
چو بنای کار عاشق، همه سوز و ساز دیدم         ره حسن وعشق یکسر، به نیاز و ناز دیدم
زجهانیان گروهی، به رَه ٍ مجاز دیدم         « به قمارخانه رفتم، همه پاک‌باز دیدم

چو به صومعه رسیدم، همه زاهد ریایی»
ز حدوث پاک گشتم، به قدَم رَهَم ندادند         ز وجود هم گذشتم، به عدم رهم ندادند
به کنشت سجده بردم، به صنم رهم ندادند         « به طواف کعبه رفتم، به حرم رهم ندادند

که تو در برون چه کردی؟ که درون خانه آیی»

فرق تضمین و اقتباس در این است که در تضمین، مصراع و یا بیتی از شاعری را در شعر خویش جای می­دهند به صورتی که واضح و آشکار که بوی سرقت از آن نیاید؛ ولی در صنعت اقتباس، شاعر و نویسنده در ضمن کلام و شعر خویش حدیث، آیه، مثل و یا گفته­ی مشهوری را بیاورد و به گونه­ای نشان دهد که مأخذ گفتارش کجاست.


درباره : <-PostCategory->
امتیاز : | نظر شما :
برچسب : ,
تعداد بازدید : 124

نوشته شده در پنجشنبه 5 خرداد 1390 توسط حسین یوسفی| لينك ثابت |

عناوين آخرين مطالب ارسالي
صفحات دیگر